Marcos 14
TOCNT vs ARIB
1 Aktiy quilhtamacú xtzanka̠y xlacata nalakchá̠n xpa̠xcuajcán judíos xla taakspuntza̠lí̠n acxni̠ xli̠hua̠k cristianos xalac Israel xtahuay caxtilá̠nchahu hua̠ntu̠ ni̠tu̠ kalhi̠y levadura. Ama̠ko̠lh xanapuxcun cura xa̠hua xma̠kalhtahuake̠nacán judíos tzúculh tali̠lacchuhui̠nán xlacata lácu tla̠n natachipay Jesús, nataliakskahuinín y acali̠stá̠n natamakni̠y.
1 Ora, dali a dois dias era a páscoa e a festa dos pães ázimos; e os principais sacerdotes e os escribas andavam buscando como prender Jesus a traição, para o matarem.
2 Pero xlacán xtaquilhuamá̠nalh:
2 Pois eles diziam: Não durante a festa, para que não haja tumulto entre o povo.
3 Jesús xani̠t lakapaxia̠lhnán Simón a̠má chixcú hua̠nti̠ xma̠pacsani̠t acxni̠ xkalhi̠y aktum li̠xcájnit tajátat huanicán lepra, xlá antá xuilachá nac Betania. Jesús xuí nac mesa xua̠yama acxni̠ chilh cha̠tum pusca̠t xli̠mín pa̠tum lameta xatlá̠n perfume xla nardo xánat luu tapara̠xlá xuani̠t xtapalh a̠má quilhtamacú. Ma̠kálhke̠lh lameta y liakpaxi̠ko̠lh perfume nac xakxa̠ka Jesús.
3 Estando ele em Betânia, reclinado à mesa em casa de Simão, o leproso, veio uma mulher que trazia um vaso de alabastro cheio de bálsamo de nardo puro, de grande preço; e, quebrando o vaso, derramou-lhe sobre a cabeça o bálsamo.
4 Hua̠nti̠ antá xtahuilá̠nalh lacatzú tzúculh tasi̠tzi̠niy a̠má pusca̠t y chiné tzúculh tala̠huaniy:
4 Mas alguns houve que em si mesmos se indignaram e disseram: Para que se fez este desperdício do bálsamo?
5 Pus tla̠n xtili̠stá̠calh li̠huacay aktutu ciento denario tumi̠n, y hua̠ntu̠ xtitástokli xatumi̠n xtica̠li̠makta̠yácalh lakli̠ma̠xkení̠n.
5 Pois podia ser vendido por mais de trezentos denários que se dariam aos pobres. E bramavam contra ela.
6 y chiné ca̠huánilh:
6 Jesus, porém, disse: Deixai-a; por que a molestais? Ela praticou uma boa ação para comigo.
7 Pus hua̠nti̠ lakli̠ma̠xkení̠n talamá̠nalh cristianos ankalhi̠ná ca̠ta̠lamá̠n nahuán nac milaksti̠pa̠ncán, y tla̠n naca̠makta̠yayá̠tit acxni̠ huixinín nalacpuhuaná̠tit, pero aquit niaj maka̠s quilhtamacú cactica̠ta̠latamá̠n.
7 Porquanto os pobres sempre os tendes convosco e, quando quiserdes, podeis fazer-lhes bem; a mim, porém, nem sempre me tendes.
8 Hua̠ntu̠ xlá tla̠n lacpúhualh pus chuná tláhualh, y ma̠squi ni̠ catzi̠y xlá a̠li̠sok quili̠tlahuapú̠xtulh perfumes la̠qui̠ acxni̠ naquima̠cnu̠cán ma̠squi niaj tu̠ caquili̠tlahuácalh.
8 ela fez o que pode; antecipou-se a ungir o meu corpo para a sepultura.
9 Xli̠ca̠na cca̠huaniyá̠n pi̠ la̠ta chá nícu nali̠chuhui̠nancán xtachuhuí̠n Dios xli̠ca̠lanca ca̠quilhtamacú na̠ nali̠chuhui̠nancán hua̠ntu̠ tláhualh eé pusca̠t la̠qui̠ hua̠k nali̠lacapa̠staccán.
9 Em verdade vos digo que, em todo o mundo, onde quer que for pregado o evangelho, também o que ela fez será contado para memória sua.
10 Judas Iscariote hua̠nti̠ xta̠tapeksi̠y a̠má xkalhacu̠tiy xdiscípulos Jesús alh ca̠ta̠chuhui̠nán hua̠nti̠ xtasi̠tzi̠niy Jesús xanapuxcun cura la̠qui̠ naca̠ta̠laca̠xlay y naca̠macama̠xqui̠y.
10 Então Judas Iscariotes, um dos doze, foi ter com os principais sacerdotes para lhes entregar Jesus.
11 Acxni̠ xlacán takáxmatli hua̠ntu̠ xca̠ma̠lacnu̠nimá̠calh xlacán tapa̠xuhuako̠lh, tali̠ta̠yánilh pi̠ natama̠xqui̠y tumi̠n; Judas tzúculh lacputzay lácu natlahuay xlacata namacama̠sta̠y Jesús.
11 Ouvindo-o eles, alegraram-se, e prometeram dar-lhe dinheiro. E buscava como o entregaria em ocasião oportuna.
12 Acxni̠ lákcha̠lh a̠má quilhtamacú xtama̠ko̠taní̠n xpa̠xcuajcán judíos xla taakspuntza̠lí̠n acxni̠ xlacán tahuay caxtilá̠nchahu hua̠ntu̠ ni̠tu̠ kalhí̠y levadura y acxni̠ ca̠makni̠cán xalactzu borrego hua̠ntu̠ li̠lakachixcuhui̠nancán nac a̠má pa̠xcua, xtama̠kalhtahuaké̠n Jesús chiné takalhásquilh:
12 Ora, no primeiro dia dos pães ázimos, quando imolavam a páscoa, disseram-lhe seus discípulos: Aonde queres que vamos fazer os preparativos para comeres a páscoa?
13 Pus Jesús ca̠ma̠lakácha̠lh cha̠tiy xdiscípulos xlacata nataca̠xtlahuay a̠má tahuá, y chiné ca̠huánilh:
13 Enviou, pois, dois dos seus discípulos, e disse-lhes: Ide à cidade, e vos sairá ao encontro um homem levando um cântaro de água; seguí-o;
14 y antaní natanu̠ya̠chá na̠ antá catanú̠tit, cahuanítit xpu̠china chiqui: “Huan quima̠kalhtahuake̠nacán: ¿Nícu huí amá pu̠lactum chiqui antaní nacca̠ta̠huay quintama̠kalhtahuaké̠n tahuá xla taakspuntza̠lí̠n eé tzi̠sní?”
14 e, onde ele entrar, dizei ao dono da casa: O Mestre manda perguntar: Onde está o meu aposento em que hei de comer a páscoa com os meus discípulos?
15 Xlá naca̠le̠ná̠n, nac xli̠quilhmactiy chiqui naca̠ma̠siyuniyá̠n pu̠lactum chiqui juerza tzinú ca̠laklanca y pacsa kalhi̠y tu̠ tamaclacasquín, antá huixinín caca̠xtlahuátit quintahuajcán hua̠ntu̠ nahuayá̠hu eé tzi̠sní.
15 E ele vos mostrará um grande cenáculo mobiliado e pronto; aí fazei-nos os preparativos.
16 Y a̠ma̠ko̠lh discípulos táalh nac ca̠chiquí̠n, xli̠ca̠na chuná tama̠nóklhulh la̠ta tu̠ xca̠huanini̠t Jesús, xlacán antá taca̠xtláhualh tahuá hua̠ntu̠ natali̠lakachixcuhui̠nán xapa̠xcua taakspuntza̠lí̠n.
16 Partindo, pois, os discípulos, foram à cidade, onde acharam tudo como ele lhes dissera, e prepararam a páscoa.
17 Acxni̠ aya tzí̠sualh, Jesús ca̠tá̠chilh xa̠makapitzí̠n xdiscípulos
17 Ao anoitecer chegou ele com os doze.
18 y pu̠tum tatáhui xlacata natahua̠yán. Acxni̠ luu xquilhta xtahua̠yamá̠nalh Jesús ca̠huánilh:
18 E, quando estavam reclinados à mesa e comiam, disse Jesus: Em verdade vos digo que um de vós, que comigo come, há de trair-me.
19 Xlacán luu snu̠n tali̠púhua y tzúculh tala̠kalhasquín cha̠tum a̠cha̠tum:
19 Ao que eles começaram a entristecer-se e a perguntar-lhe um após outro: Porventura sou eu?
20 Jesús ca̠kálhti̠lh:
20 Respondeu-lhes: É um dos doze, que mete comigo a mão no prato.
21 Pus chuná li̠kantaxtuma hua̠ntu̠ tatzoktahuilani̠t nac li̠kalhtahuaka hua̠ntu̠ naquiakspulay aquit Xatalacsacni Chixcú; pero koxutá a̠má chixcú hua̠nti̠ ámaj quimacama̠sta̠y. ¡Xatlá̠n xtíhua pi̠ ni̠ xtilacáchilh!
21 Pois o Filho do homem vai, conforme está escrito a seu respeito; mas ai daquele por quem o Filho do homem é traído! bom seria para esse homem se não houvera nascido.
22 Y li̠huán xtahua̠yamá̠nalh Jesús tíyalh mactum caxtilá̠nchahu, pa̠xcatcatzí̠nilh Dios xtahuá, y acxni̠ lakchékelh ca̠má̠xqui̠lh xdiscípulos y chiné ca̠huánilh:
22 Enquanto comiam, Jesus tomou pão e, abençoando-o, o partiu e deu-lho, dizendo: Tomai; isto é o meu corpo.
23 Acali̠stá̠n tiyapá pa̠tum vaso xchúchut uva, pa̠xcatcatzí̠nilh Dios, ca̠má̠xqui̠lh xtama̠kalhtahuaké̠n; y hua̠k tali̠kótnulh acatzuní̠n hua̠ntu̠ xtaju̠ma cvaso.
23 E tomando um cálice, rendeu graças e deu-lho; e todos beberam dele.
24 Y chiné ca̠huánilh:
24 E disse-lhes: Isto é o meu sangue, o sangue do pacto, que por muitos é derramado.
25 Xli̠ca̠na cca̠huaniyá̠n pi̠ niaj maktum cactili̠kótnulh xchúchut uva hasta acxni̠ nama̠lakcha̠níy quilhtamacú la̠ nacli̠kotnún tunu xasa̠sti xchúchut uva nac xpa̠xtú̠n.
25 Em verdade vos digo que não beberei mais do fruto da videira, até aquele dia em que o beber, novo, no reino de Deus.
26 Acxni̠ la̠ taquilhtli̠ko̠lh kampa̠tum salmo taampá nac amá ke̠stí̠n huanicán Monte de los Olivos.
26 E, tendo cantado um hino, saíram para o Monte das Oliveiras.
27 Y antá ca̠huánilh Jesús:
27 Disse-lhes então Jesus: Todos vós vos escandalizareis; porque escrito está: Ferirei o pastor, e as ovelhas se dispersarão.
28 Pero acxni̠ aquit naclacastacuanán nac ca̠li̠ní̠n pu̠lh nacamparay nac Galilea la̠qui̠ antá natanoklha̠chá̠hu.
28 Todavia, depois que eu ressurgir, irei adiante de vós para a Galiléia.
29 Pedro huánilh:
29 Ao que Pedro lhe disse: Ainda que todos se escandalizem, nunca, porém, eu.
30 Pero Jesús huánilh:
30 Replicou-lhe Jesus: Em verdade te digo que hoje, nesta noite, antes que o galo cante duas vezes, três vezes tu me negarás.
31 Pero xlá chiné huanipá:
31 Mas ele repetia com veemência: Ainda que me seja necessário morrer contigo, de modo nenhum te negarei. Assim também diziam todos.
32 Acxni̠ tácha̠lh nac aktum ca̠quihuí̠n huanicán Getsemaní, Jesús chiné ca̠huánilh xdiscípulos:
32 Então chegaram a um lugar chamado Getsêmani, e disse Jesus a seus discípulos: Sentai-vos aqui, enquanto eu oro.
33 Xma̠n huá ca̠tá̠alh Pedro, Santiago y Juan a̠lacatunu cá̠le̠lh. Antá caj xamaktum tzúculh liakatiyún y li̠li̠puhuán tu̠ xámaj akspulay.
33 E levou consigo a Pedro, a Tiago e a João, e começou a ter pavor e a angustiar-se;
34 Y chiné ca̠huánilh:
34 e disse-lhes: A minha alma está triste até a morte; ficai aqui e vigiai.
35 Jesús alh tzinú antaní tlak lakamákat, tatzokóstalh nac ca̠tiyatni, huánilh Dios para tla̠n ni̠ xmá̠xqui̠lh tapa̠tí̠n hua̠ntu̠ xámaj lakchá̠n.
35 E adiantando-se um pouco, prostrou-se em terra; e orava para que, se fosse possível, passasse dele aquela hora.
36 Y chiné kalhtahuakánilh Dios:
36 E dizia: Aba, Pai, tudo te é possível; afasta de mim este cálice; todavia não seja o que eu quero, mas o que tu queres.
37 Taspitpá antaní xtahuilá̠nalh xtama̠kalhtahuaké̠n pero xlacán pu̠tum xtalhtatamá̠nalh. Chiné huánilh Pedro:
37 Voltando, achou-os dormindo; e disse a Pedro: Simão, dormes? não pudeste vigiar uma hora?
38 Skálalh catahuilátit y cakalhtahuakanítit Dios la̠qui̠ ni̠ natatlaji̠yá̠tit acxni̠ naca̠tzaksacaná̠tit. Pus ma̠squi mili̠stacnicán luu xli̠ca̠na aksti̠tum li̠piná̠tit xtalacapa̠stacni, mintiyatli̠huacán ni̠ ta̠yaniy porque ni̠ kalhi̠y li̠tlihueke.
38 Vigiai e orai, para que não entreis em tentação; o espírito, na verdade, está pronto, mas a carne é fraca.
39 Jesús ampá kalhtahuakaniy Dios y chunali̠túm qui̠li̠xakátli̠lh cumu la̠ xapu̠lh.
39 Retirou-se de novo e orou, dizendo as mesmas palavras.
40 Acali̠stá̠n ampá antaní xtahuilá̠nalh xdiscípulos pero xlacán xtalhtatama̠nampá porque niajlay xtalacata̠yaniy xlakastapucán talhtata. Y acxni̠ tzúculh ca̠xakatli̠y Jesús, xlacán ni̠ xtacatzi̠y lácu natakalhti̠nán.
40 E voltando outra vez, achou-os dormindo, porque seus olhos estavam carregados; e não sabiam o que lhe responder.
41 Xlá ampaj kalhtahuakaniy Dios xli̠maktutu, y acxni̠ qui̠táspitli chiné ca̠huánilh:
41 Ao voltar pela terceira vez, disse-lhes: Dormi agora e descansai.-Basta; é chegada a hora. Eis que o Filho do homem está sendo entregue nas mãos dos pecadores.
42 La̠li̠huán cata̠quí̠tit porque aya mima hua̠nti̠ naquimacama̠sta̠y.
42 Levantai-vos, vamo-nos; eis que é chegado aquele que me trai.
43 Jesús xchuhui̠namajcú acxni̠ talákchilh lhu̠hua cristianos huá xca̠pu̠laniti̠lhay xdiscípulo huanicán Judas Iscariote. Catu̠huá xtali̠mín, hui̠ntí xli̠mín espada, makapitzí̠n ya̠ quihui. Uma̠kó̠lh lacchixcuhuí̠n huá xtama̠lakacha̠ni̠t xanapuxcún cura, xa̠hua xma̠kalhtahuake̠nacán judíos y lakko̠lutzi̠nni hua̠nti̠ xtama̠peksi̠nán.
43 E logo, enquanto ele ainda falava, chegou Judas, um dos doze, e com ele uma multidão com espadas e varapaus, vinda da parte dos principais sacerdotes, dos escribas e dos anciãos.
44 Judas hua̠nti̠ macamá̠sta̠lh xca̠huanini̠t lácu natali̠lakapasa la̠qui̠ natalé̠n:
44 Ora, o que o traía lhes havia dado um sinal, dizendo: Aquele que eu beijar, esse é; prendei-o e levai-o com segurança.
45 Acxni̠ lákcha̠lh, laktalacatzúhui̠lh y chiné huánilh:
45 E, logo que chegou, aproximando-se de Jesus, disse: Rabi! E o beijou.
46 Y makapitzí̠n tachípalh Jesús la̠qui̠ natalé̠n cumu la̠ cha̠tum tachí̠n.
46 Ao que eles lhes lançaram as mãos, e o prenderam.
47 Cha̠tum xdiscípulo xtat má̠xtulh xespada y ca̠ctí̠nilh xtaké̠n cha̠tum xtasa̠cuacán hua̠nti̠ xtama̠lakacha̠ni̠t xanapuxcun cura.
47 Mas um dos que ali estavam, puxando da espada, feriu o servo do sumo sacerdote e cortou-lhe uma orelha.
48 Jesús ca̠huánilh a̠ma̠ko̠lh lacchixcuhuí̠n:
48 Disse-lhes Jesus: Saístes com espadas e varapaus para me prender, como a um salteador?
49 Cha̠li cha̠lí aquit antá xquila̠ucxilhá̠hu acxni̠ xacca̠ma̠kalhchuhui̠ni̠y cristianos, pero ne̠cxni xquila̠chi̠lé̠hu; pero juerza huá chuná qui̠li̠táxtulh xlacata nakantaxtuy hua̠ntu̠ tatzokni̠t nac li̠kalhtahuaka tu̠ ámaj quiakspulay.
49 Todos os dias estava convosco no templo, a ensinar, e não me prendestes; mas isto é para que se cumpram as Escrituras.
50 Y pu̠tum xdiscípulos tatza̠lamákalh, sacstu taakxtekyá̠hualh Jesús.
50 Nisto, todos o deixaram e fugiram.
51 Pero cha̠tum xdiscípulo csta̠lanima antaní xlacle̠ma̠ca Jesús nac pu̠ma̠peksí̠n; acxni̠ ucxílhca na̠ xamá̠calh chipacán.
51 Ora, seguia-o certo jovem envolto em um lençol sobre o corpo nu; e o agarraram.
52 Chipaníca clháka̠t, pero cumu caj xamactum caj la̠ sábana, huata xlá tapú̠xtulh clháka̠t y xalhtantala tzá̠lalh.
52 Mas ele, largando o lençol, fugiu despido.
53 — ausente —
53 Levaram Jesus ao sumo sacerdote, e ajuntaram-se todos os principais sacerdotes, os anciãos e os escribas.
54 — ausente —
54 E Pedro o seguiu de longe até dentro do pátio do sumo sacerdote, e estava sentado com os guardas, aquentando-se ao fogo.
55 Makapitzí̠n xanapuxcun cura xa̠hua hua̠nti̠ xalactali̠pa̠hu ma̠peksi̠naní̠n tzúculh talacputzay lácu tla̠n natamakni̠y Jesús, pero ni̠tu̠ tamaclánilh hua̠ntu̠ natali̠ya̠huay.
55 Os principais sacerdotes testemunho contra Jesus para o matar, e não o achavam.
56 Ma̠squi makapitzí̠n cristianos catu̠huá tzúculh tahuán hua̠ntu̠ xtali̠ya̠huay pero acali̠stá̠n xtzucuparay tala̠li̠ma̠aklhu̠hui̠y porque ni̠ acxtum xtali̠catzi̠y hua̠ntu̠ xtaaksani̠namá̠nalh.
56 Porque contra ele muitos depunham falsamente, mas os testemunhos não concordavam.
57 Y makapitzí̠n tatá̠yalh, chiné taliakskahuínalh:
57 Levantaram-se por fim alguns que depunham falsamente contra ele, dizendo:
58 —Aquinín ckaxmatni̠táhu pi̠ chiné huá tamá chixcú: “Aquit naclactlahuay eé xpu̠siculan Dios hua̠ntu̠ taca̠xtlahuani̠t lacchixcuhuí̠n pero caj xliaktutu quilhtamacú aquit nactlahuay aktum pero a̠tzinú xatlá̠n ni̠xachuná hua̠ntu̠ tlahuani̠t lacchixcuhuí̠n.”
58 Nós o ouvimos dizer: Eu destruirei este santuário, construído por mãos de homens, e em três dias edificarei outro, não feito por mãos de homens.
59 Pero ni̠para chuná acxtum xtali̠catzi̠y hua̠ntu̠ xtaliaksani̠namá̠nalh y ni̠tu̠ xtama̠tla̠nti̠y hua̠ntu̠ xtali̠ya̠huamá̠nalh.
59 E nem assim concordava o seu testemunho.
60 Acxni̠ tá̠yalh hua̠nti̠ luu xapuxcu cura, chiné huánilh Jesús:
60 Levantou-se então o sumo sacerdote no meio e perguntou a Jesus: Não respondes coisa alguma? Que é que estes depõem conta ti?
61 Jesús ni̠tu̠ kalhtí̠nalh, caj xma̠n cacs tá̠yalh. Pero a̠má xapuxcu cura a̠maktum kalhasquimpá y huánilh:
61 Ele, porém, permaneceu calado, e nada respondeu. Tornou o sumo sacerdote a interrogá-lo, perguntando-lhe: És tu o Cristo, o Filho do Deus bendito?
62 Jesús huánilh:
62 Respondeu Jesus: Eu o sou; e vereis o Filho do homem assentado à direita do Poder e vindo com as nuvens do céu.
63 Amá xapuxcu cura xti̠tli clháka̠t la̠qui̠ pu̠tum nacatzi̠cán pi̠ sí̠tzi̠lh, y ca̠huánilh xcompañeros:
63 Então o sumo sacerdote, rasgando as suas vestes, disse: Para que precisamos ainda de testemunhas?
64 Caj xpa̠lacata xtachuhuí̠n eé chixcú ta̠la̠lacata̠qui̠ni̠t Dios, aya kaxpáttit. ¿Túcu natlahuaniyá̠hu, huixinín lacpuhuaná̠tit?
64 Acabais de ouvir a blasfêmia; que vos parece? E todos o condenaram como réu de morte.
65 Makapitzí̠n tzúculh talacachujmani̠y, tali̠lakáchi̠lh mactum lháka̠t, talakakáxilh y chiné tzúculh tahuaniy:
65 E alguns começaram a cuspir nele, e a cobrir-lhe o rosto, e a dar-lhe socos, e a dizer-lhe: Profetiza. E os guardas receberam-no a bofetadas.
66 Antaní xca̠ta̠skoma Pedro makapitzi policías chilh cha̠tum csquitihui̠ná xapuxcu cura.
66 Ora, estando Pedro em baixo, no átrio, chegou uma das criadas do sumo sacerdote
67 Acxni̠ úcxilhli pi̠ antá cskoma, cacs lacacá̠cni̠lh y chiné huánilh:
67 e, vendo a Pedro, que se estava aquentando, encarou-o e disse: Tu também estavas com o nazareno, esse Jesus.
68 Pedro ni̠ li̠tá̠yalh y kálhti̠lh:
68 Mas ele o negou, dizendo: Não sei nem compreendo o que dizes. E saiu para o alpendre.
69 Amá squitihui̠ná cacs lacaucxilhpá Pedro y tzúculh ca̠huaniy hua̠nti̠ antá xtalayá̠nalh:
69 E a criada, vendo-o, começou de novo a dizer aos que ali estavam: Esse é um deles.
70 Pedro ni̠ li̠ta̠yapá para ca̠na lakapasa, y caj li̠puntzú a̠ma̠ko̠lh policías hua̠nti̠ antá xtahuilá̠nalh lacatzú tzúculh tahuaniy:
70 Mas ele o negou outra vez. E pouco depois os que ali estavam disseram novamente a Pedro: Certamente tu és um deles; pois és também galileu.
71 Pedro tzúculh liaklhu̠hua̠tnán y chiné ca̠huánilh:
71 Ele, porém, começou a praguejar e a jurar: Não conheço esse homem de quem falais.
72 Acxni̠ káxmatli pi̠ tásalh xli̠maktiy pu̠yu xlá lacapá̠stacli hua̠ntu̠ xuanini̠t Jesús: “Acxni̠ nia̠ tasay nahuán xli̠maktiy pu̠yu huix pímpa̠t huana maktutu pi̠ ni̠ quilakapasa.” Pedro luu xli̠ca̠na li̠púhua acxni̠ lacapa̠stacko̠lh pi̠ xli̠ca̠na kantáxtulh hua̠ntu̠ xuanini̠t Jesús y tzúculh tasay.
72 Nesse instante o galo cantou pela segunda vez. E Pedro lembrou-se da palavra que lhe dissera Jesus: Antes que o galo cante duas vezes, três vezes me negarás. E caindo em si, começou a chorar.
Atalhos do teclado
- Capítulo anterior←
- Próximo capítulo→
- Versículo anteriork
- Próximo versículoj
- Limpar seleçãoEsc
- Esta ajuda?