Lucas 6
TOCNT vs ARC
1 Maktum quilhtamacú sábado xuani̠t acxni̠ hua̠k judíos xtajaxa, Jesús xti̠puntaxtuma antanícu luu la̠n xchancani̠t trigo, pero xtama̠kalhtahuaké̠n tzúculh tai̠ti̠lhay xtahuácat, li̠huana̠ xtalakpekxa y xtahuani̠niy xatalhtzi.
1 E aconteceu que, num sábado, passou pelas searas, e os seus discípulos iam arrancando espigas e, esfregando-as com as mãos, as comiam.
2 Makapitzi fariseos taúcxilhli y chiné takalhásquilh:
2 E alguns dos fariseus lhes disseram: Por que fazeis o que não é lícito fazer nos sábados?
3 Jesús ca̠kálhti̠lh:
3 E Jesus, respondendo-lhes, disse: Nunca lestes o que fez Davi quando teve fome, ele e os que com ele estavam?
4 David xlá tánu̠lh nac lanca xpu̠siculan Dios y ca̠tíyalh xatasiculana̠tláhu caxtilá̠nchahu y pu̠tum ca̠tá̠hualh xcompañeros ma̠squi a̠má caxtilá̠nchahu ni̠ xli̠huatcán xuani̠t porque xma̠nhuá cura xca̠mini̠niy natahuay?
4 Como entrou na Casa de Deus, e tomou os pães da proposição, e os comeu, e deu também aos que estavam com ele, os quais não lhes era lícito comer, senão só aos sacerdotes?
5 Jesús chiné ca̠huanipá a̠ma̠ko̠lh lacchixcuhuí̠n:
5 E dizia-lhes: O Filho do Homem é senhor até do sábado.
6 Ni̠ xli̠maka̠s li̠túm lakcha̠mpá a̠má quilhtamacú sábado acxni̠ xli̠huancán para tícu nascuja, Jesús tanu̠chá nac xpu̠siculancán judíos, antá xlá tzúculh ca̠ma̠kalhchuhui̠ni̠y cristianos. Na̠ antá xtanu̠ma cha̠tum chixcú hua̠nti̠ csca̠cniko̠ni̠t nac xastácat xmacán.
6 E aconteceu também, em outro sábado, que entrou na sinagoga e estava ensinando; e havia ali um homem que tinha a mão direita mirrada.
7 Pero na̠ antá xtanu̠má̠nalh makapitzí̠n fariseos xa̠hua xma̠kalhtahuake̠nacán judíos xlacán xtaskalajmá̠nalh Jesús la̠qui̠ nataucxilha chicá para nama̠pacsay a̠má chixcú acxni̠ xli̠huancán para tícu nascuja y la̠qui̠ chuná huijá nahuán hua̠ntu̠ natali̠ma̠lacapu̠y.
7 E os escribas e fariseus atentavam nele, se o curaria no sábado, para acharem de que o acusar.
8 Pero cumu Jesús hua̠k xcatzi̠y hua̠ntu̠ xlacán xtalacapa̠stacmá̠nalh pus huá xpa̠lacata chiné li̠huánilh a̠má hua̠nti̠ csca̠cniko̠ni̠t xmacán:
8 Mas ele, conhecendo bem os seus pensamentos, disse ao homem que tinha a mão mirrada: Levanta-te e fica em pé no meio. E, levantando-se ele, ficou em pé.
9 Jesús chiné ca̠huánilh makapitzí̠n cristianos:
9 Então, Jesus lhes disse: Uma
10 Jesús cacs ca̠lacaúcxilhli pu̠tum hua̠nti̠ antá xtatanu̠má̠nalh nac a̠má pu̠siculan, y acali̠stá̠n chiné huánilh a̠má chixcú:
10 E, olhando para todos ao redor, disse ao homem: Estende a mão. E ele assim o fez, e a mão lhe foi restituída sã como a outra.
11 Pero a̠ma̠ko̠lh lacchixcuhuí̠n ni̠ tama̠tlá̠nti̠lh y luu la̠n tasí̠tzi̠lh y tzúculh tala̠huaniy para túcu cahuá tla̠n natatlahuaniy Jesús.
11 E ficaram cheios de furor, e uns com os outros conferenciavam sobre o que fariam a Jesus.
12 Ni̠ li̠maka̠s li̠túm maktum quilhtamacú Jesús alh nac aktum ke̠stí̠n la̠qui̠ antá natlahuay oración, y tantascaca antá kalhtahuakánilh Dios.
12 E aconteceu que, naqueles dias, subiu ao monte a orar e passou a noite em oração a Deus.
13 Acxni̠ xkakako̠lh a̠má tzi̠sní Jesús ca̠ma̠ké̠stokli pu̠tum hua̠nti̠ xtasta̠lanimá̠nalh y acxni̠ pu̠tum támilh antá xlá ca̠lácsacli kalhacu̠tiy hua̠nti̠ ca̠li̠ma̠pa̠cúhui̠lh xapóstoles.
13 E, quando já era dia, chamou a si os seus discípulos, e escolheu doze deles, a quem também deu o nome de apóstolos:
14 Ama̠ko̠lh kalhacu̠tiy apóstoles hua̠nti̠ xlá ca̠lí̠lhca̠lh chiné xca̠huanicán: Simón hua̠nti̠ Jesús li̠ma̠pa̠cúhui̠lh Pedro; Andrés xta̠Simón; Santiago y Juan; Felipe xa̠hua Bartolomé;
14 Simão, ao qual também chamou Pedro, e André, seu irmão; Tiago e João; Filipe e Bartolomeu;
15 Mateo chu Tomás; Santiago xkahuasa Alfeo; Simón hua̠nti̠ xca̠ta̠tapeksi̠y makapitzí̠n lacchixcuhuí̠n xca̠huanicán cananistas;
15 Mateus e Tomé; Tiago, filho de Alfeu, e Simão, chamado Zelote;
16 Judas hua̠nti̠ xta̠Santiago; chu Judas hua̠nti̠ acali̠stá̠n liakskahuínalh Quimpu̠chinacán Jesús.
16 Judas, filho de Tiago, e Judas Iscariotes, que foi o traidor.
17 Acxni̠ Jesús talakakalhu̠tahuilachi nac a̠má ke̠stí̠n, pu̠tum ca̠tá̠milh xtama̠kalhtahuaké̠n nac aktum pu̠scan, pero lhu̠hua cristianos cani̠hua̠ xalaní̠n antá xtamini̠t: makapitzí̠n xalac Judea, xalac Jerusalén, xa̠hua hua̠nti̠ xtalamá̠nalh xquilhtú̠n pupunú nac a̠má ca̠chiquí̠n hua̠ntu̠ xca̠huanicán Tiro y Sidón. Ama̠ko̠lh cristianos caj xtamini̠t takaxmatniy xtachuhuí̠n y xa̠huachí la̠qui̠ naca̠ma̠pacsanicán xtajatatcán.
17 E, descendo com eles, parou num lugar plano, e também um grande número de seus discípulos, e grande multidão do povo de toda a Judeia, e de Jerusalém, e da costa marítima de Tiro e de Sidom;
18 Jesús na̠ xca̠ma̠tla̠nti̠y xli̠hua̠k hua̠nti̠ xca̠akchipanini̠t xtalacapa̠stacnicán akskahuiní.
18 os quais tinham vindo para o ouvir e serem curados das suas enfermidades, como também os atormentados dos espíritos imundos. E eram curados.
19 Pero na̠chuna li̠túm cumu Jesús xkalhi̠y li̠tlihueke nac xmacni xli̠hua̠k cristianos xtaxamaniputún clháka̠t, y a̠ma̠ko̠lh ta̠tatlaní̠n hua̠nti̠ tamacxámalh hua̠k tápacsli.
19 E toda a multidão procurava tocar-lhe, porque saía dele virtude que curava todos.
20 Acali̠stá̠n Jesús cacs ca̠lacacá̠cni̠lh pu̠tum xtama̠kalhtahuaké̠n y chiné ca̠huánilh:
20 E, levantando ele os olhos para os seus discípulos, dizia:
21 ’Li̠pa̠xúhu caca̠li̠pu̠lhca̠cántit huixinín hua̠nti̠ la̠nchú tzincstamakampá̠tit porque namín quilhtamacú acxni̠ huixinín la̠n nakasá̠tit.
21 Bem-aventurados vós, que agora tendes fome, porque sereis fartos.
22 ’Luu li̠pa̠xúhu huixinín camaklhcatzí̠tit acxni̠ cristianos naca̠si̠tzi̠niyá̠n, acxni̠ luu naca̠tlakaxtucaná̠tit nac aktum ca̠chiquí̠n, acxni̠ cala̠huá naca̠huanicaná̠tit y naca̠lakmakancaná̠tit cumu lá̠mpara hua̠nti̠ luu lacli̠xcájnit cristianos huixinín caj xpa̠lacata cumu luu quila̠li̠pa̠huaná̠hu aquit Xatalacsacni Chixcú.
22 Bem-aventurados sereis quando os homens vos aborrecerem, e quando vos separarem, e vos injuriarem, e rejeitarem o vosso nome como mau, por causa do Filho do Homem.
23 Huixinín luu capa̠xuhuátit a̠má quilhtamacú acxni̠ chuná naca̠tlahuacaná̠tit y ni̠ cali̠puhuántit, porque nac akapú̠n huixinín naca̠ma̠skahui̠caná̠tit; pus luu caj calacapa̠stáctit pi̠ na̠chuná tatitlahuani̠t xalakmaká̠n xli̠talakapasnicán u̠ma̠ko̠lh cristianos, la̠n tama̠pa̠tí̠ni̠lh a̠ma̠ko̠lh profetas hua̠nti̠ tica̠macámilh Dios.
23 Folgai nesse dia, exultai, porque é grande o vosso galardão no céu, pois assim faziam os seus pais aos profetas.
24 ’Pero koxutacu tihuaná̠tit huixinín hua̠nti̠ lacrricu porque xma̠n huá uú nac ca̠quilhtamacú tla̠n luu li̠pa̠xuhuayá̠tit mintumi̠ncán, pero caj antiyá naqui̠ta̠yay mintapa̠xuhua̠ncán.
24 Mas ai de vós, ricos! Porque
25 ’Koxutacu tihuaná̠tit huixinín hua̠nti̠ la̠nchú li̠pa̠xuhuayá̠tit pi̠ kaspá̠tit porque acali̠stá̠n natzincsá̠tit.
25 Ai de vós, os que estais fartos, porque tereis fome!
26 ’Koxutacu tihuaná̠tit huixinín hua̠nti̠cu lakati̠yá̠tit hua̠k luu lactlá̠n cristianos naca̠li̠pu̠lhca̠caná̠tit acxni̠ ni̠chuná li̠taxtuyá̠tit, porque calacapa̠stáctit pi̠ hua̠nti̠ xalakmaká̠n mili̠talakapasnicán na̠chuná xtali̠pu̠lhca̠y a̠ma̠ko̠lh makapitzí̠n akskahuinaní̠n profetas.
26 Ai de vós quando todos os homens falarem bem de vós, porque assim faziam seus pais aos falsos profetas!
27 ’Xli̠hua̠k huixinín hua̠nti̠ kaxpatpá̠tit quintachuhuí̠n pus luu caakatá̠kstit hua̠ntu̠ nacca̠huaniyá̠n: Huixinín luu caca̠pa̠xquí̠tit hua̠nti̠ ca̠si̠tzi̠niyá̠n, tla̠n caca̠catzi̠nítit ma̠squi hua̠nti̠ ni̠ naca̠ucxilhputuná̠n.
27 Mas a vós, que ouvis, digo: Amai a vossos inimigos, fazei bem aos que vos aborrecem,
28 Luu ya̠ tapa̠xuhuá̠n caca̠xakatlí̠tit hua̠nti̠ cala̠huá naca̠huaniyá̠n y cakalhtahuakanítit Dios la̠qui̠ camaktá̠yalh a̠má hua̠nti̠ naca̠li̠kalhkama̠naná̠n.
28 bendizei os que vos maldizem e orai pelos que vos caluniam.
29 Para tícu huix nalakxti̠kaxiyá̠n ni̠ catamakapu̠spitni huata mejor calakxti̠pinipara a̠lakxti̠tu la̠qui̠ nalakxti̠kaxiparayá̠n para luu chuná lacpuhuán. Y na̠chuna li̠túm para tícu namaklhti̠yá̠n minchamarra pus na̠ cama̠xqui quilhtamacú na̠ cale̠lh mintamaknu.
29 Ao que te ferir numa face, oferece-lhe também a outra; e ao que te houver tirado a capa, nem a túnica recuses.
30 La̠tachá túcu nasquiniyá̠n cha̠tum cristiano, pus para kalhi̠ya cama̠xqui; y para tícu namaklhti̠yá̠n hua̠ntu̠ milá ni̠ cali̠huani.
30 E dá a qualquer que te pedir; e ao que tomar o
31 Pus lacatancs cca̠huaniyá̠n pi̠ xliankalhi̠ná caca̠tlahuanítit li̠tlá̠n xa̠makapitzí̠n cristianos chuná cumu la̠ huixinín xlacasquíntit xlacán xtatlahuanín li̠tlá̠n.
31 E como vós quereis que os homens vos façam, da mesma maneira fazei-lhes vós também.
32 ’Caquila̠huaníhu, para huixinín caj xma̠nhuá ca̠pa̠xqui̠yá̠tit hua̠nti̠ na̠ ca̠pa̠xqui̠yá̠n, ¿túcu chú ya̠ li̠tlá̠n tlahuapá̠tit? Pus hasta ma̠squi hua̠nti̠ luu lacli̠xcájnit xtapuhua̠ncán na̠chuná tatlahuay.
32 E, se amardes aos que vos amam, que recompensa tereis? Também os pecadores amam aos que os amam.
33 Osuchí para huixinín caj xma̠nhuá tlán ca̠catzi̠niyá̠tit hua̠nti̠ na̠ tla̠n ca̠catzi̠niyá̠n, ¿túcu chú ya̠ li̠tlá̠n tlahuapá̠tit? Pus na̠chuná tala̠ta̠lay hua̠nti̠ luu lacli̠xcájnit xtapuhua̠ncán.
33 E, se fizerdes bem aos que vos fazem bem, que recompensa tereis? Também os pecadores fazem o mesmo.
34 Na̠chunali̠túm para huixinín xma̠nhuá ca̠ma̠sa̠cuani̠yá̠tit tumi̠n hua̠nti̠ luu catzi̠niyá̠tit pi̠ naca̠lakaxokoniyá̠n, ¿túcu chú ya̠ li̠tlá̠n tlahuapá̠tit? Pus na̠chuná xlacán tala̠ma̠sa̠cuani̠y tumi̠n hua̠nti̠ luu lacli̠xcájnit xtapúhua̠ncán porque lacatancs catzi̠y pi̠ hui̠ntú nama̠xqui̠cán acali̠stá̠n.
34 E, se emprestardes
35 Pero huixinín caca̠pa̠xquí̠tit ma̠squi hua̠nti̠cu luu ca̠si̠tzi̠niyá̠n y luu tla̠n caca̠catzi̠nítit, y la̠ta túcu cama̠sa̠cuaní̠tit pero ni̠ huá calacapa̠stacnítit para túcu luu naca̠li̠xoko̠nunicaná̠tit. Pus chuná huixinín tla̠n namakamaklhti̠naná̠tit mintaskahucán nac akapú̠n, y Quintla̠ticán Dios naca̠li̠pu̠lhca̠yá̠n cumu la̠ xli̠ca̠na xcamaná̠n. Porque Dios luu tla̠n ca̠catzi̠niy cristianos hasta ma̠squi hua̠nti̠ ne̠cxni tapa̠xcatcatzi̠niy hua̠ntu̠ xlá ca̠ma̠xqui̠y, y na̠chuná hua̠nti̠ luu lacli̠xcájnit xtapuhua̠ncán.
35 Amai, pois, a vossos inimigos, e fazei o bem, e emprestai, sem nada esperardes, e será grande o vosso galardão, e sereis filhos do Altíssimo; porque ele é benigno
36 Pus na̠chuná huixinín luu tla̠n caca̠catzi̠nítit xli̠hua̠k cristianos chuná cumu la̠ Mintla̠ticán Dios luu tla̠n ca̠catzi̠niy cristianos.
36 Sede, pois, misericordiosos, como também vosso Pai é misericordioso.
37 ’Ne̠cxnicú luu ankalhi̠ná caputzanítit xcuentajcán hua̠ntu̠ tla̠n nali̠ya̠huayá̠tit cha̠tum minta̠cristiano la̠qui̠ acali̠stá̠n Dios na̠ ni̠chuná naputzaniko̠yá̠n hua̠ntu̠ nali̠ya̠huayá̠n mincuenta. Ni̠ ankalhi̠ná caáksanti minta̠cristiano para túcu ni̠tlá̠n tlahuama, la̠qui̠ Dios ni̠ hua̠k naaksaniko̠yá̠n xli̠hua̠k hua̠ntu̠ huix tlahuani̠ta ni̠tlá̠n. Cala̠ma̠tzanke̠nanítit la̠ta túcu ni̠tlá̠n la̠tlahuaniyá̠tit la̠qui̠ Dios na̠ naca̠ma̠tzanke̠naniyá̠n mintala̠kalhi̠ncán.
37 Não julgueis, e não sereis julgados; não condeneis, e não sereis condenados; soltai, e soltar-vos-ão.
38 Para cha̠tum minta̠cristianojcán huí tu̠ maclacasquima y para huix kalhi̠ya pus cama̠xqui, y chuná Dios na̠ naca̠ma̠xqui̠yá̠n hua̠ntu̠ huixinín maclacasquimpá̠tit. Xlá amá̠n ca̠pu̠ma̠xqui̠yá̠n hua̠ntu̠ lanca mimbolsajcán, la̠n naca̠akatzapsya̠huaniyá̠n y naca̠chiquiju̠niyá̠n, porque chuná la̠ta túcu xli̠lhu̠hua nama̠xqui̠yá̠tit minta̠cristianojcán acxni̠ túcu maclacasquima, Dios na̠chuná naca̠ma̠xqui̠yá̠n hua̠ntu̠ ca̠lakcha̠ná̠n.
38 Dai, e ser-vos-á dado; boa medida, recalcada, sacudida e transbordando vos darão; porque com a mesma medida com que medirdes também vos medirão de novo.
39 Jesús ca̠li̠xakatli̠pá aktum talacapa̠stacni y chiné ca̠huánilh:
39 E disse-lhes uma parábola: Pode, porventura, um cego guiar outro cego? Não cairão ambos na cova?
40 Na̠chunali̠túm cha̠tum hua̠nti̠ kalhtahuakamajcú ni̠lay a̠tzinú li̠huacay kalhi̠y xli̠skalala ni̠ xachuná hua̠nti̠ xma̠kalhtahuake̠ná, ma̠squi luu xli̠ca̠na acxni̠ xlá nakalhtahuakako̠y a̠huayu xta̠chuná nakalhi̠y xli̠skalala cumu la̠ xma̠kalhtahuake̠ná.
40 O discípulo não é superior a seu mestre, mas todo o que for perfeito será como o seu mestre.
41 ’Pus na̠chuná chú, ¿lácu chú tla̠n liucxilhniya a̠má actzu̠ pokxni hua̠ntu̠ lacatanu̠ma nac xlakastapu cha̠tum minta̠cristiano y para huata huix ni̠para tzinú maklhcatzi̠ya para nac milakastapu lacatanu̠má̠n tzinú tlak lanca quihui?
41 E por que atentas tu no argueiro que está no olho do teu irmão e não reparas na trave que está no teu próprio olho?
42 Pus cumu ni̠para tzinú catzi̠ya para na̠ huí hua̠ntu̠ lacatanu̠má̠n nac milakastapu, ¿lácu chú tla̠n li̠huaniya cha̠tum minta̠cristiano: “Caquima̠xqui talacasquín naclacama̠xtuyá̠n tamá actzu̠ pokxni hua̠ntu̠ lacatanu̠má̠n nac milakastapu”? ¡Pus huix luu aksani̠ná chixcú! Huata xatlá̠n pu̠lh huix calacama̠xtúcanti hua̠ntu̠ lacatanu̠má̠n nac milakastapu la̠qui̠ chuná luu li̠huana̠ naucxilha y chuná tla̠n nalacama̠xtuya a̠má pokxni hua̠ntu̠ lacatanu̠ma minta̠cristiano.
42 Ou como podes dizer a teu irmão: Irmão, deixa-me tirar o argueiro que está no teu olho, não atentando tu mesmo na trave que está no teu olho? Hipócrita, tira primeiro a trave do teu olho e, então, verás bem para tirar o argueiro que está no olho de teu irmão.
43 ’Pus na̠chuna li̠túm caj cali̠lacapa̠stáctit xtahuacatcán akatunu quihui: ni̠para akatum quihui anán hua̠ntu̠ luu xli̠ca̠na tla̠n y para chú natzucuy tahuacay xtahuácat hua̠ntu̠ ni̠ lacuán; y ni̠para akatum quihui hua̠ntu̠ ni̠ xatlá̠n chú natzucuy tahuacay hua̠ntu̠ luu xalacuán xtahuácat.
43 Porque não há boa árvore que dê mau fruto, nem má árvore que dê bom fruto.
44 Pus caj la̠ta akatunu quihui li̠talakapasko̠y xtahuacatcán; porque ni̠para maktum tahuacay higo nac ca̠lhtucuní̠n, ni̠para ca̠puxcán uvas nac ca̠kajní̠n.
44 Porque cada árvore se conhece pelo seu próprio fruto; pois não se colhem figos dos espinheiros, nem se vindimam uvas dos abrolhos.
45 Pus na̠chuná chú cristianos: hua̠nti̠ tla̠n xtapuhuá̠n cha̠tum chixcú pus huá li̠chuhui̠nán hua̠ntu̠ lacuán tachuhuí̠n porque hua̠k huá huí nac xnacú; pero hua̠nti̠ ni̠tlá̠n xtapuhuá̠n huá xlá li̠chuhui̠nán hua̠ntu̠ luu lacli̠xcájnit xtachuhuí̠n porque hua̠k huá tu̠ li̠xcájnit huí nac xnacú. Porque hua̠ntu̠ li̠xcájnit huí nac xnacú cha̠tum chixcú juerza nali̠chuhui̠nán nac xquilhni.
45 O homem bom, do bom tesouro do seu coração, tira o bem, e o homem mau, do mau tesouro do seu coração, tira o mal, porque da abundância do seu coração fala a boca.
46 ’¿Túcu chú li̠macuán caj minquilhnicán ma̠rí quila̠huaniyá̠hu, “Huix Quimpu̠chiná”, cumu para ni̠para tzinú tlahuayá̠tit hua̠ntu̠ aquit cca̠li̠ma̠peksi̠yá̠n?
46 E por que me chamais Senhor, Senhor, e não fazeis o que eu digo?
47 Chú nacca̠huaniyá̠n hua̠ntu̠ xta̠chuná a̠má chixcú hua̠nti̠ quista̠laniy y tzaksay hua̠ntu̠ cuaniy:
47 Qualquer que vem a mim, e ouve as minhas palavras, e as observa, eu vos mostrarei a quem é semelhante.
48 pus luu xta̠chuná qui̠taxtuy cumu la̠ cha̠tum chixcú hua̠nti̠ tlahuay xchic, pu̠lh huáxnalh pu̠lhmá̠n y li̠huana̠ li̠lakxketyá̠hualh chíhuix xtalayá̠hu y acxni̠ stacli luu xali̠pe̠cua kalhtu̠choko a̠má chiqui ni̠para tzinú lacpa̠lé̠nca, pus ni̠lay nalacachiquiy cumu hua̠k chíhuix xli̠lakxtekya̠huani̠t xtalayá̠hu.
48 É semelhante ao homem que edificou uma casa, e cavou, e abriu bem fundo, e pôs os alicerces sobre rocha; e, vindo a enchente, bateu com ímpeto a corrente naquela casa e não a pôde abalar, porque estava fundada sobre rocha.
49 Pero na̠ tahuila̠nampá makapitzí̠n cristianos hua̠nti̠ na̠ takaxmata hua̠ntu̠ cuan pero cumu ni̠ talaktzaksay, xlacán luu xta̠chuná qui̠taxtuy cumu la̠ a̠má chixcú hua̠nti̠ tláhualh xchic y ni̠para tlak pu̠lhmá̠n ma̠tí̠ju̠lh xtalayá̠hu, pero acxni̠ milh luu xali̠pe̠cua si̠n, stacli kalhtu̠choko a̠má chiqui talakponkatá̠yalh y niaj para huá tzinú tasíyulh para antá xyá chiqui.
49 Mas o que ouve e não pratica é semelhante ao homem que edificou uma casa sobre terra, sem alicerces, na qual bateu com ímpeto a corrente, e logo caiu; e foi grande a ruína daquela casa.
Atalhos do teclado
- Capítulo anterior←
- Próximo capítulo→
- Versículo anteriork
- Próximo versículoj
- Limpar seleçãoEsc
- Esta ajuda?