Marcos 6
MCP vs NAA
1 Yésus mú ka wú na, bə́nɔ̂ŋ *ompwíín bɛ́ bwə́ mú kə nyə́dɨ́ kwáádə́.
1 Tendo saído dali, Jesus foi para a sua terra, e os seus discípulos o acompanharam.
2 Ja jwɔ̂w lʉ́ Sábaad í á wɔ́ɔ́s yí, nyə á kə *mpáánzə́ mínjɨ́ɨ́gʉ́lá, kə ŋgə yə buud minjɨ́ɨ́gʉ́lá. Ncúlyá buud bwə́ á ŋgə gwágʉlə nyə wá bwə́ mú ŋgə bul káam, bwə́ ŋgə́ jî nə́: «Bíga ísâ í á wú nyə ŋgow? Dʉ́ga váál fʉ́g wə́ jɨ? A ŋgə mpu sá dʉ́ga váál *mə́shimbá wa ntʉdɛlɛ̂?
2 Chegando o sábado, começou a ensinar na sinagoga, e muitos, ouvindo-o, se maravilhavam, dizendo: — De onde lhe vem tudo isso? Que sabedoria é esta que lhe foi dada? E como se fazem tais maravilhas por suas mãos?
3 Kábíndá á mwân mə́ Maríya dɨ́ ɛ́ga? Mínyɔŋʉ̂ mə́ Zhâk, bə́nɔ̂ŋ Yózɛs, nə Yûdə nə Shímun dɨ́ ɛ́ga? Ŋgaá okɔ́ɔ́l bɛ́ bʉ́sə wa sə́dɨ́!» A mú bə bwo kwal-bɔɔgʉ́.
3 Não é este o carpinteiro, o filho de Maria e irmão de Tiago, José, Judas e Simão? As suas irmãs não vivem aqui entre nós? E escandalizavam-se por causa dele.
4 Yésus mú zə cɨ nə bwo nə́: «*Muud micúndə́ mə́ dʉ nə́mə́ bwəma nə mpyóŋ njɨ nyə́dɨ́ kwáádə́, nə nyə́dɨ́ mə́wɔ́ŋgɔ́d, nə nyə́dɨ́ njɔ́w búúdʉd.»
4 Jesus, porém, lhes disse:
5 Nyə a shígɛ́ bə nə ŋkul sá tɔɔ *shimbá cínɔŋg nyə́dɨ́ kwáádə́, njɨ baalɛ́ mímbə̂l nyə́ a kɛɛl məbwə̂, cʉg myá.
5 Não pôde fazer ali nenhum milagre, a não ser curar uns poucos doentes, impondo-lhes as mãos.
6 A mú bul káam nda búúd bwə́ á bə kú *búgʉla nyə nə́. Nə́ ndɛɛ́ a mú cɔ̧́, ŋgə kə mə́kwáádə́ mɛ̂sh mâ faan dɔɔŋgʉ́d kə ŋgə yə buud minjɨ́ɨ́gʉ́lá.
6 E admirava-se da incredulidade deles. Jesus percorria as aldeias vizinhas, ensinando.
7 Ja ísâ ínɨ í mə́ cɔ̧́ yí, Yésus mú jɔ̂w *ómpwíín wûm nə óbá bɛ́, a mú zə ŋgə lwâm bwo óbá óbá. A shîn yə bwo ŋkul á dʉ́lə yîl búúd bɔ́w-bɔ̂w míshíshim.
7 Chamou os doze e passou a enviá-los de dois em dois, dando-lhes autoridade sobre os espíritos imundos.
8 A báásʉlə bwo nə́: «Ja bɨ́ mə́ kə́ yí, bɨ kú ŋwa íbadʉga í njɔɔnd, ka njɨ wagatîg. Bɨ kú ŋwa bʉlɛ́d, tɔɔ baamʉtálá. Bɨ kú kə nə *mwaanɛ̂.
8 Ordenou-lhes que não levassem nada para o caminho, exceto um bordão; nem pão, nem sacola, nem dinheiro;
9 Bɨ́ bwáád osílʉ́faas! Njɨ bɨ kú bwáád íshimí íbá.»
9 e que fossem calçados de sandálias e não usassem duas túnicas.
10 A mú nyiŋgə cɨ nə bwo nə́: «Ja bɨ́ mə́ jé wúl ŋgwə́la dɨ́ yí, bɨ ɔ́ ji njɔ́w bɨ́ ámə nyíi yííd, kə jé jwɔ̂w bɨ́ mə́ bá lɔ̧ yí.
10 E recomendou-lhes:
11 Búúd bwə́ ká bá bə kú lə́g bɨ́ gúl kʉ́lʉ́d, bwə́ kú cɛɛl gwág sâ bɨ́ mə́ jááw bwo yí, bɨ́ ɔ bá wú cínɔŋgʉ́, bɨ́ kudə fumbyá í ámə nada bɨ́ mə́kuú dɨ́ yí. Sɔ́ɔ́lʉ́gʉ́ wɔɔŋgʉ̂ í lwágʉlə bwo nə́ bwə́ mə́ byaagʉlə.»
11 Se em algum lugar não quiserem recebê-los nem ouvi-los, ao saírem dali sacudam o pó dos pés, em testemunho contra eles.
12 Nə́ ndɛɛ́ ompwíín bɛ́ bwə́ mú zə kə, kə ŋgə cúndə nə́ buud bwə́ cɛ́ndʉ́g mítə́dʉ́gá.
12 Então, saindo eles, pregavam ao povo que se arrependesse.
13 Bwə́ mú nə́mə́ yîl buud zhwog mə́jamb mə́ á ŋgə ntágʉlə bwo má. Bwə́ gwáágʉlə zhwog mímbə̂l məwúdə, ŋgə lwag myo.
13 Expulsavam muitos demônios e curavam numerosos enfermos, ungindo-os com óleo.
14 Njwú-buud Herod mú gwág jínə́ mə́ Yésus ŋgə́ jag bul jwɔ̧, bɔ́ɔ́lʉ́gá búúd bwə́ á ŋgə cɨ nə́: «Yuánɛs Nduu-buud mə́ gwûm, sâ jɔɔŋg wə́ á músə́ nə mpífə́ á ŋgə́ sá *məshimbá ntʉ́nɨ nɨ.»
14 Isto chegou aos ouvidos do rei Herodes, porque o nome de Jesus havia se tornado conhecido. E alguns diziam: “João Batista ressuscitou dentre os mortos e, por isso, forças miraculosas operam nele.”
15 Bɔ́ɔ́lʉ́gá nə́: «Jísə Eli.» Bɔ́ɔ́lʉ́gá nə́: «Jísə Zɛmbî ŋgwɔ́l *múúd micúndə́ yé, nda bɔɔŋg ɔ́ ayág.»
15 Outros diziam: “É Elias.” Ainda outros diziam: “É profeta como um dos antigos profetas.”
16 Ja Herod nyə á gwág ntɔ́ yí, nyə nə́: «Yuánɛs Nduu-buud mə́ á cígə cʉ́ŋ wə́ ɛ́nɛ! A mə́ gwûm shwóŋʉd!»
16 Herodes, porém, ouvindo isto, disse: — É João, a quem eu mandei decapitar, que ressuscitou.
17 Nəcé Herod nyəmɛ́fwó nyə a ŋwa Herodyâd, mudá mə́ mínyɔŋʉ̂ yé Fílíp, bâ. Lə́sʉ́ wɔɔŋg wə́ í á sá nə́ Herod lwámʉ́g buud kə bii Yuánɛs, wɔ́ɔlə nyə məŋkəda, kə wá nyə mímbwugʉd.
17 Porque o próprio Herodes havia mandado prender João e amarrá-lo na prisão, por causa de Herodias, mulher do seu irmão Filipe, com a qual Herodes havia casado.
18 Nəcé Yuánɛs Nduu-buud nyə á jum Herod nə́: «Wo ajə́láyɛ́ nə ŋwa mudá mə́ mínyɔŋʉ̂ woó nə́ wo bâ!»
18 Pois João lhe dizia: “Você não tem o direito de viver com a mulher do seu irmão.”
19 Herodyâd nyə á ka dʉ fʉm Yuánɛs, a mú dʉ sɔ̧́ mə́zhɨɨ́ nə́ a gwú nyə. Njɨ, yuug jé í á shígɛ́ bánda
19 Herodias odiava João Batista e queria matá-lo, mas não conseguia fazer isso.
20 nəcé Herod nyə á dʉ mpu nə́ Yuánɛs jɨ tʉ́təlí muud mísh mə́ Zɛmbî dɨ̂, a njúl muud Zɛmbî, nyə á ka dʉ gwɔ̧́ɔ̧ nyə. Sâ jɔɔŋg wə́ nyə á dʉ kɛɛm nyə yí. Nə́ ndɛɛ́, tɛɛm bə nə́ iciyá í Yuánɛs í á dʉ shul nyə lámʉ́d, nyə á yida nə́mə́ dʉ gwágʉlə nyə nə məshusʉg.
20 Porque Herodes temia João, sabendo que era homem justo e santo, e o mantinha em segurança. E, quando o ouvia, ficava perplexo, embora gostasse de escutá-lo.
21 Nə́ ndɛɛ́, Herodyâd nyə á zə dʉ́g zhɨ́ɨ́ mə́ gwú Yuánɛs jwɔ̂w Herod nyə a tə̂l zaŋ byélé dɛ́ yí. Herod nyə a jɔ̂w milúlúú myâ lɔɔm nə myâ izɨmbɨ, a jɔ̂w nə́mə́ otɔ́we ɔ́ shwóg wâ Galilê.
21 Chegando uma ocasião favorável, em que Herodes, no dia do seu aniversário, deu um banquete às autoridades, aos oficiais militares e às pessoas importantes da Galileia,
22 Í á ka bə, Herod bə́nɔ̂ŋ buud bɔɔŋgʉ́ bwə́ njúl shí, shilə mə́ Herodyâd mú nyíi cínɔŋg, tɛ́ɛ́d sáágʉ́lə cwánʉ́d. Kuú zâŋ yé mú zə bul nywa Herod bə́nɔ̂ŋ buud ɔ́nɨ míshʉ́d. Kə jé Njwú-buud nyə á cɨ nə nyə nə́: «Jaawʉ́g mə sâ jɛ̂sh wó cɛ́ɛ́l yí, mə é fáágʉlə wo gwo.»
22 a filha de Herodias entrou no salão e, dançando, agradou a Herodes e aos seus convidados. Então o rei disse à jovem: — Peça o que quiser, e eu lhe darei.
23 A mú kaag nyə fwámɛ́ kaag nə́: «Tɛɛm bə nə wó jɨɨ məma mpál á faan dâm, mə é fáágʉlə wo gwo.»
23 E fez este juramento: — O que você me pedir eu lhe darei, mesmo que seja a metade do meu reino.
24 Shilə nɨ kú fwo bɛ̧sa, a mú wɔ́ɔ́s tɔ́ɔ́n, kə jí nyɔ́ɔ́ŋgʉ̂ nə́: «Mə gwáámbʉ́g jɨ́?» Nyɔɔŋgʉ́ mú bɛ̧sa nə nyə nə́: «Gwáámbʉ́g lúu mə́ Yuánɛs Nduu-buud!»
24 Ela saiu e foi perguntar à mãe: — O que pedirei? A mãe respondeu: — A cabeça de João Batista.
25 A mú lɛɛl ntâg jéél nyiŋgə kə jé wə́ Herod, kə cɨ nə nyə nə́: «Mə́ jɨɨ nə́ wo yə́g mə lúú mə́ Yuánɛs Nduu-buud yáásə́d wa kɨ́kɨdɨ́ga.»
25 No mesmo instante, voltando apressadamente para junto do rei, disse: — Quero que, sem demora, o senhor me dê num prato a cabeça de João Batista.
26 Ŋgwóómbʉ́lú nɨ mú shul Njwú-buud lámʉ́d. Njɨ nda nyə á bwey kɛɛn ŋkaanə́ mísh mə́ ójóŋ dɨ́ nə́, nyə a shígɛ́ nywá nyiŋgə ban nə́ nyə ayə́yɛ́ nyə sâ nyə́ ámə gwáámb yí.
26 O rei ficou muito triste, mas, por causa do juramento e dos que estavam com ele à mesa, não quis negar o pedido da jovem.
27 Nə́mə́ cé nə cé, a mú kənd ŋgwɔ́lʉ́gá zɨmbɨ nə́: «Zaá mə nə lúú mə́ Yuánɛs Nduu-buud!» Muud wɔɔŋgʉ̂ mú kə cígə Yuánɛs cʉ́ŋ.
27 E, enviando logo o executor, mandou que lhe trouxessem a cabeça de João. Ele foi e o decapitou na prisão,
28 A mú zə nə lúú yáásə́d, zə yə shilə nɨ. Shilə nɨ mú kə nə wo, kə cwámbʉlə nyɔ́ɔ́ŋgʉ̂.
28 e, trazendo a cabeça num prato, a entregou à jovem, e esta, por sua vez, a entregou à sua mãe.
29 Nə́ ndɛɛ́ *ompwíín ɔ́ Yuánɛs bwə́ mú gwág sɔ́ɔ́lʉ́gʉ́ wɔɔŋgʉ̂. Bwə́ mú kə ŋkɛ̂ny kug nyúul mə́ Yuánɛs kə wá shwóŋʉd.
29 Os discípulos de João, logo que souberam disto, vieram, levaram o corpo dele e o colocaram num túmulo.
30 Ja *búúd ɔ́ lwámá ɔ́ Yésus bwə́ á nyiŋgə yí, bwə́ á zə bwiiŋg Yésus sâ jɛ̂sh bwə́ á kə ŋgə sá yí, nə sâ bwə́ á ŋgə jɨ́ɨ́gʉli buud yí.
30 Os apóstolos voltaram à presença de Jesus e lhe relataram tudo o que tinham feito e ensinado.
31 Yésus mú cɨ nə bwo nə́: «Zəgá, shé kə́g kʉ́l búúd bwə́ cúgɛ́ yí ŋwá ná kə woga.» Nyə á cɨ ntɔ́ nəcé buud bwə́ á bə cínɔŋg ŋkí bulya, bɔ́ɔ́l ɔ́ ŋgə́ kə, bɔ́ɔ́l ɔ́ ŋgə́ nyiŋgə, mbií á nə́ bə́nɔ̂ŋ ompwíín bɛ́ bwə́ á shígɛ́ bə nə fwála nə́ bwə́ də́g.
31 E ele lhes disse: Isto porque eles não tinham tempo nem para comer, visto serem muitos os que iam e vinham.
32 Bwə́ á ka kəwa byɔ́ɔ́lʉ́d, kyey nə́ bwə́ kə́ ji bwə́mɛ́fwó bugád kʉ́l búúd bwə́ cúgɛ́ yí.
32 Então foram de barco para um lugar deserto, à parte.
33 Njɨ buud ŋkí bulya bwə́ á dʉ́g bwə́ ŋgə́ kə byɔ́ɔ́lʉ́d, bwə́ mú yag bwo. Buud bwə́ á ka ŋgə wu míŋgwə́la myɛ̂sh dɨ́, ŋgə kə nə mikʉ́lə́, kə́ sámb Yésus bə́nɔ̂ŋ ompwíín bɛ́ shwóg kə tɛ́ɛ́d jê.
33 Muitos, porém, os viram sair e, reconhecendo-os, correram para lá, a pé, de todas as cidades, e chegaram antes deles.
34 Ja bwə́ mə́ shulə byɔ́ɔ́l dɨ́ yí, a mú dʉ́g mə́ŋkúmbə mə búúd mə́nɨ, a mú gwág bwo cɛy lámʉ́d nəcé bwə́ á bə nda sɔɔnz íncwəmbɛ í cúgɛ́ nə mbaagʉlə yí. Ntɔ́ a mú ŋgə jɨ́ɨ́gʉli bwo isâ ŋkí bulya.
34 Ao desembarcar, Jesus viu uma grande multidão e compadeceu-se dela, porque eram como ovelhas que não têm pastor. E começou a ensinar-lhes muitas coisas.
35 Nda kugʉ́ í á ka jé nə́, ompwíín bwə́ mú kə cɨ nə nyə nə́: «Sə́ bʉ́sə wa bugád, kugʉ́ nə́mə́ ɔ́ga.
35 Como já era bastante tarde, os discípulos se aproximaram de Jesus e disseram: — Este lugar é deserto, e já é bastante tarde.
36 Bɨ́dʉ́g búúd ɔ́ga, bwə́ kə́g íbaafə́ nə mə́kwáádə́ mə́sə́ wa kúnə́-kúnə má, kə kusə sâ mə́ də̂.»
36 Mande essas pessoas embora, para que, indo pelos campos ao redor e pelas aldeias, comprem para si o que comer.
37 Yésus mú cɨ nə bwo nə́: «Bɨmɛ́fwó yə́gá bwo sâ mə́ də̂.» Bwə́ mú jí nyə nə́: «Sə́ é sá ntʉdɛlɛ̂ nə́ sə́ kúsəg ibʉlɛ́d kwaga nə buud ɔ́ga? Í jɨɨ́ ódanarî mitəd mímbá!»
37 Jesus, porém, lhes disse: Mas eles disseram: — Iremos comprar duzentos denários de pão para lhes dar de comer?
38 A mú jí bwo nə́: «Bɨ bʉ́sə nə ibʉlɛ́d ínɛ́y? Kəgá dʉ́g!» Bwə́ mú kə lɔ̧̂. Bwə́ mú zə jaaw nyə nə́: «Sə́ bʉ́sə nə ibʉlɛ́d itɔ́ɔn, nə oshú óbá.»
38 E Jesus lhes disse: Eles foram se informar e responderam: — Cinco pães e dois peixes.
39 Yésus mú cɨ nə bwo nə́ bwə́ jílʉg buud shí ikínda ikínda ákánda dɨ̂.
39 Então Jesus lhes ordenou que todos se assentassem, em grupos, sobre a relva verde.
40 Bwə́ mú zə ji shí ikínda ikínda, bíl íkínda nə buud təd, bíl nə buud məwûm mə́tɔ́ɔn.
40 E eles o fizeram, repartindo-se em grupos de cem e de cinquenta.
41 Ja búúd bwə́ mə́ shîn ji shí yí, Yésus mú ka ŋwa íbʉlɛ́d itɔ́ɔn nə oshú óbá ɔ́nɨ, a bʉ̂n mísh gwɔ̂w, yə Zɛmbî akíba. A mú fɛ̂y íbʉlɛ́d, yə ómpwíín bɛ́. Bwə́ mú kaaw búúd. A mú nə́mə́ kaaw oshû mbií ŋgwúd.
41 Jesus, pegando os cinco pães e os dois peixes, erguendo os olhos para o céu, os abençoou. Depois partiu os pães e os deu aos seus discípulos para que os distribuíssem. E também repartiu os dois peixes entre todos.
42 Buud bɛ̂sh bwə́ mú də, jílə, idʉ̂w lʉ́g.
42 Todos comeram e se fartaram,
43 Ompwíín bwə́ mú sɛɛŋg íkʉ́l í bʉlɛ́d nə ikʉ́l í óshû í á lʉ́g yí, byɛ̂sh í á lwánd mə́bwumú wûm nə mə́bá.
43 e ainda recolheram doze cestos cheios de pedaços de pão e de peixe.
44 Buud bwə́ á də ibʉlɛ́d byɔɔŋg wá, bwə́ á bə budûm otɔ́ɔ́shin otɔ́ɔn.
44 Os que comeram os pães eram cinco mil homens.
45 Nə́mə́ njɨ í á shîn yí, Yésus nə *ompwíín bɛ́ nə́ bwə́ kə́wag byɔ́ɔ́lʉ́d, bwə́ lɨ́ɨ́nág kə nyə shwóg Bɛtʉsayída, mâŋ faŋwíny tɛ́ nyə é ŋgə fwo bɨ́d zhwog buud bwə́ á bə ɔ́nɨ yí.
45 Logo a seguir, Jesus fez com que os seus discípulos entrassem no barco e fossem adiante dele para o outro lado, para Betsaida, enquanto ele despedia a multidão.
46 Yésus mú shîn bɨ́d búúd, a músə bád mbʉ́ŋʉ́d nə́ a kə́ jəgʉla nə Zɛmbî.
46 E, tendo-os despedido, ele subiu ao monte para orar.
47 Bulú mú zə yínd, kwey nə́ byɔ́ɔ́l mú tâm mâŋ, nyɛ mə́ lʉ́g cíndú nyəmɛ́.
47 Ao cair da tarde, o barco estava no meio do mar, e Jesus estava sozinho em terra.
48 Nyə á ka dʉ́g nə́ júgə í ŋgə bə ompwíín cúŋ nə cúŋ, nəcé ŋkwɔ̧́ nyə á ŋgə yida wú kɔ́ɔ́mb bwə́ á ŋgə kə yí. Ŋgɛɛ míŋgwûm mí kúwo mí ashúshwóógʉ́ dɨ, a músə zə bɛ̧ bwo, a ŋgə́ kyey nə məkuú mə́júwó dɨ́ gwɔ̂w. Nyə á ka sá nda a cɔ̧́ bwo.
48 De madrugada, vendo que os discípulos remavam com dificuldade, porque o vento lhes era contrário, Jesus foi até onde eles estavam, andando sobre o mar; e queria passar adiante deles.
49 Ja bâŋ bwə́ mə́ dʉ́g a ŋgə́ kyey nə məkuú mə́júwó dɨ́ gwɔ̂w yí, bwə́ mə́ tə́dʉga nə́ jísə *jîm, bwə́ mú bwú óŋkwiimbyê.
49 Eles, porém, vendo-o andar sobre o mar, pensaram tratar-se de um fantasma e gritaram.
50 Nəcé bɛ̂sh bwə́ a dʉ́g nyə, iŋkuŋkúúnd í mú bii bɛ̂sh. Yésus mú lɛɛl cɨ nə bwo nə́: «Səlʉgá milâm shí. Mə wə́ ɛ́nɛ, kúgá fúndə!»
50 Pois todos viram Jesus e ficaram apavorados. Mas Jesus imediatamente falou com eles e disse:
51 A mú kə kəwa byɔ́ɔ́lʉ́d, kwey bwo, ŋkwɔ̧́ mú ntâg shîn. Bwə́ mú káam mbií á nə́ fʉg dʉ jímb lúúd.
51 Então subiu no barco para estar com eles, e o vento cessou. Ficaram totalmente perplexos,
52 Bwə́ á bul káam nəcé bwə́ á shígɛ́ fwo mpu gwág mbií múúd mə Yésus. Sâ jɔɔŋgʉ̂ ɔ í á sá nə́ bwə́ kú wámbʉlə sâ nyə á cɛɛl jɨ́ɨ́gʉli bwo ja nyə á sá nə́ ibʉlɛ́d í búlyag yí. Bwə́ á bə ná ŋkí jilə milúu.
52 porque não haviam compreendido o milagre dos pães, pois o coração deles estava endurecido.
53 Bwə́ mə́ shîn lɨ́ɨ́na mâŋ, bwə́ mú jé lɔɔm á Genezarɛ̂t, bwə́ mú səl byɔ́ɔl.
53 Estando já no outro lado, chegaram à terra de Genesaré, onde atracaram.
54 Nə́mə́ shulə́lə bwə́ á shulə byɔ́ɔ́lʉ́d yí, buud bwə́ mú yag Yésus.
54 Saindo eles do barco, o povo logo reconheceu Jesus.
55 Bwə́ mú kə nə mikʉ́lə́ kə ŋgə báŋgʉla shí nyɔɔŋg nyɛ̂sh dɨ̂. Bwə́ mú ŋgə́ ŋkɛ̂ny mimbə̂l ítaŋʉ́d, ŋgə kə nə myo kʉ́l jɛ̂sh bwə́ á ŋgə gwág nə́ Yésus jisə yí.
55 E eles, percorrendo toda aquela região, começaram a trazer em leitos os enfermos e os levavam para onde ouviam que ele estava.
56 Yésus mú ŋgə kyey mə́kwáádə́ nə míŋgwə́la, tɔɔ íbaafə́. Buud bwə́ mú ŋgə kə bwɨ́ɨ́g mimbə̂l myáŋ mímbaadə́d, íkʉ́l nyə é ŋgə cɔ̧́ yí. Bwə́ mú ŋgə tɛ́ɛ́g nyə məbwə̂ nə́ a bɨ́dʉ́g nə́ bwə́ jísɔ́wʉ́g ŋgə kúnya njɨ nə *mbwaag káándə́ yé. Bɔɔŋg bwə́ á ŋgə kúnya nə nyə wá bwə́ mú ŋgə yâl.
56 Onde quer que ele entrasse, nas aldeias, cidades ou campos, punham os enfermos nas praças, pedindo-lhe que os deixasse tocar ao menos na borda da sua roupa. E todos os que tocavam nela ficavam curados.
Atalhos do teclado
- Capítulo anterior←
- Próximo capítulo→
- Versículo anteriork
- Próximo versículoj
- Limpar seleçãoEsc
- Esta ajuda?