Mateus 8
KUP vs XGS
1 Met Iesu dañ povokanañ er horat soohan añarab ahovokaro pinañ honeo sooh.
1 Jisaso nuréwapɨyíɨsáná dɨ́wɨ́ mɨŋɨ́yo dánɨ weaparɨ́ná oxɨ́ apɨxɨ́ niaíwɨ́ obaxɨ́ númɨ weaparɨ́ná re eŋɨnigɨnɨ.
2 Tahan aban obuloñ pohao tat heh-nap pim nakoe emat rariñ rez bareñat epat mañah, “Nem ahop ae, ni ne batin navatekez zait tekë, povoz haken ne tin ravom.”
2 Ámá peyɨyɨ́ imónɨŋɨ́ wo nɨbɨrɨ nɨwímearɨ mɨŋɨ́ xwɨ́áyo nɨkwɨ́rorɨ re urɨŋɨnigɨnɨ, “Ámɨnáoxɨnɨ, joxɨ nionɨ nánɨ ‘Naŋɨ́ owimɨxɨmɨnɨ.’ nɨyaiwirɨ́ná ananɨ naŋɨ́ nimɨxɨpaxoxɨrɨnɨ.” urɨ́agɨ
3 Pot mañahan Iesu pim maras meet aban popuh bizat epat mañah, “Ne zait toh, povoz ni tin rav.” Pot mañovaiam obuloñ map bon tahan aban pop tin ravah.
3 Jisaso wé ɨ́eapá nɨwirɨ seáyɨ e nɨwikwiárɨrɨ “‘Joxɨ naŋɨ́ oimónɨnɨ.’ nimónarɨnɨ. Rɨxa naŋɨ́ imóneɨ.” uráná re eŋɨnigɨnɨ. Peyɨyɨ́ imónɨŋo naŋɨ́ imónɨ́agɨ
4 Tahan Iesu aban popun epat mañah, “Tovai ni nem netohovoz modarin bar mañotun, oñ ni sat aban anumaihol bareñ elat mañaramah-napun nim heris mañaireken ni tin raveñ-epovon pi etet hodad tapan. Tapanen batam Mosesiz hahan hezat ideñariv bat ni God hañiv metekë. Teken añarab niin etet epat hapan, ‘Rotap pi tin haravah,’ pot nimaz hat maot ari honeo hepek,” pot mañah.
4 Jisaso re urɨŋɨnigɨnɨ, “Joxɨ nionɨ naŋɨ́ simɨxɨ́áyɨ́ nánɨ amíná nurɨ ámáyo áwaŋɨ́ murɨpanɨ.” nurɨrɨ ámá o Moseso eŋíná ŋwɨ́ ikaxɨ́ ragɨ́pɨ mé ámáyo xewanɨŋo áwaŋɨ́ nura emenɨgɨnɨrɨ e nurɨrɨ ámɨ re urɨŋɨnigɨnɨ, “Amíná apaxɨ́pánɨŋɨ́ imónɨgɨ́áwa tɨ́ŋɨ́ e nánɨ nurɨ womɨ sɨwá nɨwinɨrɨ naŋwɨ́ rɨdɨyowá nánɨ negɨ́ arɨ́o Moseso eŋíná sekaxɨ́ nearagɨ́yɨ́ bɨ mɨnɨ wíɨrɨxɨnɨ. Gorɨxo nánɨ rɨdɨyowá siárirɨ joxɨ naŋɨ́ imónɨ́ɨ́pɨ nánɨ áwaŋɨ́ rɨrɨ oenɨrɨ mɨnɨ wíɨrɨxɨnɨ.” urowárɨŋɨnigɨnɨ.
5 Met Iesu sohot Kapaneam zeitak sa berevahan Roma ñai abanariz ahö nap emat meñizapanez homet piin epat mañah,
5 O aŋɨ́ yoɨ́ Kapaneamɨyo rémóáná wauyɨ́ porisɨ́ ámɨná imónɨŋɨ́ wo nɨwímearɨ waunɨ́ rɨxɨŋɨ́ nurɨrɨ
6 “Nem ahop ae, met nem gog aban nap lamao tat pim eñar mar map sikö tat hezan kakam ahov hatevetehot hez.”
6 re urɨŋɨnigɨnɨ, “Ámɨnáoxɨnɨ, gɨ́ inókínɨŋɨ́ nimónɨrɨ omɨŋɨ́ niiarɨŋo eŋɨ́ nɨ́nɨ sɨwímɨ́ nerɨ nɨwerɨ rɨ́nɨŋɨ́ xwé winarɨnɨ. Ananɨ naŋɨ́ imɨxɨréɨnɨ?” urɨ́agɨ
7 Pot mañahan Iesu hatevetet aban popun epat mañah, “Met ne deip sopainepuh nim gog abanap batin batom.”
7 Jisaso re urɨŋɨnigɨnɨ, “Ananɨrɨnɨ. Nionɨ nurɨ naŋɨ́ imɨxɨmɨ́ɨnɨ.” urɨ́agɨ aí
8 Pot Iesu mañahan aban popuhoen maot epat mañah, “Evo, met ne aban horivonañapuz zeimakeh ni aban tinap rekot nasotü, oñ epekam ni het ñe nenao haken nem gog abanap tin ravap.
8 porisɨ́ ámɨná imónɨŋo re nɨyaiwirɨ “Porisɨ́ wa nionɨ ínɨmɨ nurɨ́nɨŋɨ́pa sɨmɨxɨ́yɨ́ enɨ Jisasomɨ ínɨmɨ wurɨ́nɨnɨ.” nɨyaiwirɨ re urɨŋɨnigɨnɨ, “Ámɨnáoxɨnɨ, nionɨ ámá wé rónɨŋɨ́ joxɨ tɨ́nɨ xɨxenɨ mimónɨŋagɨ nánɨ joxɨ gɨ́ aŋɨ́yo ɨ́wiapɨpaxɨ́ mimónɨnɨ. E nerɨ aí joxɨ re dánɨ ‘O naŋɨ́ oimónɨnɨ.’ ráná gɨ́ omɨŋɨ́ niiarɨŋo naŋɨ́ imónɨnɨŋoɨ.
9 Met ne nem ahö ravat hezariz irih het parum nañamahat tamoh, ma nem irih ñai aban modariz ne korav ravat hezaek poriz napun epat mañamoh, ‘Ni ok sa,’ hamohon am nem hamohoek samah, ma modapun, ‘Ni ev em,’ pot mañamohon am emamah, ma nem gog aban napun gog nao netapanez mañamohorah nem mañamohotam am tamah. Met povoz zut ni ev het ñe nenao haken pim lamao bon tapanen pi tin ravapan.”
9 Ayɨ́ rɨpɨ nánɨ seararɨŋɨnɨ. Nionɨ enɨ ámá omɨŋɨ́ ‘Ayɨ́ ayɨ́ eɨ.’ nɨrarɨgɨ́áwamɨ ínɨmɨ wurɨ́nɨŋɨnɨ. Nionɨ enɨ porisɨ́ wa ínɨmɨ nurɨ́nɨŋoɨ. Womɨ ‘Joxɨ aŋɨ́ uɨ.’ uráná sa ananɨ arɨ́á nɨnirɨ warɨŋɨ́rɨnɨ. Womɨ ‘Beɨ.’ uráná sa xɨxenɨ barɨŋɨ́rɨnɨ. Gɨ́ inókínɨŋɨ́ niiarɨŋɨ́ womɨ ‘E eɨ.’ uráná xɨxenɨ yarɨŋɨ́rɨnɨ.” urɨ́agɨ
10 Pot mañahan Iesu aban popuz ñetï hahavoz hatevetet pi homehot het añarab pinañ honeo sooharin epat mañah, “Met rotap aban pat epop nemaz homeo badae batah-okovoz zut Israel añarab nemerih gogot tovai emoohoek epat navon ne et narë.
10 Jisaso arɨ́á e nɨwirɨ nánɨ ududɨ́ nerɨ ámá xɨ́omɨ númɨ warɨgɨ́áyo nɨkɨnɨmónɨrɨ re urɨŋɨnigɨnɨ, “Isɨrerɨyɨ́né woxɨ ámá ro dɨŋɨ́ seáyɨ e nɨnɨkwɨ́rorɨ yarɨŋɨ́pa xɨxenɨ e dɨŋɨ́ mɨnɨkwɨ́roarɨŋagɨ sɨŋwɨ́ ranɨŋárɨnɨ.
11 Met epat añoman hatevetei. Aban epopuz zut añarab gitap berevamahaek zei posikarohanañari, ma gitap bañodamah-zei posikarohanañari añarab map ahovokaro emat Godiz zei tin posik Abraamir, Aisakir, Zekoponañ honeo het biñ ravat gipiz nohopan,
11 Nionɨ re seararɨŋɨnɨ, ‘Ámá Gorɨxo xegɨ́yɨ́ xwioxɨ́yo mɨmeámɨ́ nerɨ píránɨŋɨ́ umeŋweaŋáná émá obaxɨ́ sogwɨ́ ɨ́wiaparɨŋɨ́mɨnɨ ŋweagɨ́áyɨ́ tɨ́nɨ sogwɨ́ wearɨŋɨ́mɨnɨ ŋweagɨ́áyɨ́ tɨ́nɨ nɨbɨro segɨ́ arɨ́owa Ebɨrɨ́amo tɨ́nɨ Aisako tɨ́nɨ Jekopo tɨ́nɨ nawínɨ anɨ nɨŋwearo aiwá nɨpɨ́rɨ́árɨnɨ.
12 oñ parum iz mim Godiz zei tinasik emapanez au hahan hez-pori pimaz homeo badae navat hezaek, ruapanen sat iñidoh kuturutaz lopotak het ahoam iñ hahot het kakamao hatevetehot gitahav men tep hat hepan.” Pot Iesu añarabon mañat
12 E nerɨ aí Isɨrerɨyɨ́né, Gorɨxo aŋɨpaxɨ́ xwioxɨ́yo mɨmeámɨ́ nɨseairɨ seameŋweapaxɨ́yɨ́né Gorɨxo meŋweanɨ́e dánɨ sɨ́á yinɨŋɨ́mɨ seamoaíáná e dánɨ mɨmenɨŋwɨ́ ayɨkwɨ́ mɨsearɨnɨ́á eŋagɨ nánɨ ŋwɨ́ earo maŋɨ́ sɨ́wɨ́ rɨ́kwínɨro epɨ́rɨ́árɨnɨ.’ seararɨŋɨnɨ.” nurɨrɨ
13 pi ñai abanapun epat mañah, “Nim zeimakehaz sooken ne metomaz nim homet nañeñ-pov toman ou ravapan.” Pot mañovai terï taputanañ pim gog abanap tin ravah.
13 wauyɨ́ porisɨ́ ámɨná imónɨŋomɨ re urɨŋɨnigɨnɨ, “Dɨxɨ́ aŋɨ́ uɨ. Joxɨ ‘O e epaxorɨnɨ.’ nɨniaiwirɨ dɨŋɨ́ nɨkwɨ́roarɨŋɨ́pɨ xɨxenɨ rɨxa oimónɨnɨ.” urowáráná axíná xegɨ́ omɨŋɨ́ wiiarɨŋo rɨxa naŋɨ́ imónɨŋɨnigɨnɨ.
14 Pot tahan Iesu sat Pitaz zeimakeh lokat etehan Pitaz añ lelamap lam mid midiv ñadohot orat hehan,
14 Jisaso Pitaoyá aŋɨ́yo nɨpáwirɨ́ná wenɨŋɨ́ éɨ́yɨ́ wɨnɨŋɨnigɨnɨ. Pitaomɨ xɨneagwí wará rɨ́á pɨrɨ́ wiarɨŋagɨ íkwiaŋwɨ́yo sá riyí weŋagɨ nɨwɨnɨrɨ
15 etet añ popuh maras pi ut urahan tin ravahapuh bal hat Iesuz gipiz bareñat tezat manahan nah.
15 wé seáyɨ e ikwiáráná re eŋɨnigɨnɨ. Rɨ́á pɨrɨ́ pɨ́nɨ wiáráná nɨwiápɨ́nɨmearɨ Jisasomɨ aiwá nɨxerɨ wiŋɨnigɨnɨ.
16 Met hapanezai kutur ararao ravovai añarab zei potakari pituhol menat hehari ahoam Iesuz nakoe bat emahan Iesu ñeo hahan hatevetet pituhol menat hehaek berevat sahan lamao tat hehari amun batin batah.
16 Rɨxa sogwɨ́ wéáná ámá e dáŋɨ́yɨ́ wigɨ́ ámá imɨ́ó dɨŋɨ́ xɨxéroarɨŋɨ́yɨ́ obaxɨ́ o tɨ́ŋɨ́ e nɨméra nɨbɨro wáráná oyá xwɨyɨ́á tɨ́nɨ mɨxɨ́ umáɨnowárayirɨ sɨmɨxɨ́yɨ́ nɨ́nɨ enɨ píránɨŋɨ́ imɨmɨxɨmɨ́ erɨ eŋɨnigɨnɨ.
17 Met batam propet aban Godihö hahan hatevetet haoh-nap Aisaia epat menahan hez, Met pimauhö darim lam povor kao map batin haavatapan. Pot menahan hezaek Iesu emat hahan hez-taput tat lamari batin batoohan Aisaiaz menahan hez-povoz rotapuv ou ravah.
17 Gorɨxoyá xwɨyɨ́á wɨ́á rókiamoagɨ́ Aisaiaoyɨ rɨnɨŋo ámá xegɨ́ xiáwowayá xwɨ́á piaxɨ́yo dánɨ iwiaronɨ́o nánɨ xwɨyɨ́á nɨrɨrɨ eaŋɨ́ rɨpɨ, “Xewanɨŋo negɨ́ sɨmɨxɨ́yɨ́ tɨ́nɨ uranɨ́ tɨ́gɨ́áyɨ́ tɨ́nɨ naŋɨ́ imɨmɨxɨmɨ́ enɨ́árɨnɨ.” rɨŋɨ́pɨ rɨxa xɨxenɨ imónɨnɨ nánɨ Jisaso e eŋɨnigɨnɨ.
18 Met añarab ahovokaro emat Iesu balopotak batat hehan etet pim mañairooh-abanarin epat mañah, “Dari havë epovoz okatasitï sak.”
18 Jisaso ámá oxɨ́ apɨxɨ́ obaxɨ́ omɨ ɨkwɨkwierɨ́ wiarɨŋagɨ́a nɨwɨnɨrɨ xegɨ́ wiepɨsarɨŋowamɨ sekaxɨ́ re urɨŋɨnigɨnɨ, “None ipíwámɨ jɨ́arɨwámɨ dánɨ xemoanɨ nánɨ ewéyo pɨxemoánɨ́poyɨ.” urarɨ́ná
19 Pot mañovai aban ñetï kateñiz mañair-nap Iesun epat mañah, “Añairameñip ae, met ne nim sookezaek deip honeo sohopainez zait toh.”
19 ŋwɨ́ ikaxɨ́ eánɨŋɨ́pɨ mewegɨ́áyɨ́ wo nɨbɨrɨ re urɨŋɨnigɨnɨ, “Nearéwapɨyarɨŋoxɨnɨ, aŋɨ́ amɨ gɨmɨ gɨmɨ nánɨ úáná nionɨ númɨ rɨxɨ́dɨmemɨ́árɨnɨ.” urɨ́agɨ
20 Pot hahan Iesu ñetï hañiv epat mañah, “Met had bedehol parum oramah-tekeñ hez, ma idehol parum oramah-zezeñ amun hez, oñ ne Añaraboz Nanep nem zei hemaz namak bon, povoz nim nañeñ-okovoz tinam hometahoh em.”
20 o re urɨŋɨnigɨnɨ, “Sɨ́wí sayɨ́ sá wenɨ́a nánɨ sɨ́ŋá sirɨrɨkɨ́ tɨ́ŋɨ́rɨnɨ. Iŋɨ́ enɨ sá wenɨ́a nánɨ nɨyinɨ́ tɨ́ŋɨ́rɨnɨ. E nerɨ aí ámá imónɨŋáonɨ sá wémɨ́a nánɨ aŋɨ́ wí menɨnɨ.” urɨŋɨnigɨnɨ.
21 Pot mañovai aban Iesu mañoohan hatevetevai emooh-nap Iesun epat mañah, “Nem ahop ae, ni gu haken ne sat het nem papap ñomapanen baveiromapuhoh emoman deip sohopain ma tair?”
21 Xegɨ́ wiepɨsarɨŋɨ́yɨ́ ámɨ wo re urɨŋɨnigɨnɨ, “Ámɨnáoxɨnɨ, gɨ́ ápo tɨ́nɨ nɨŋweaŋɨsáná o rɨxa péáná xwɨ́á nɨweyárɨmonɨ númɨ rɨxɨ́dɨmemɨ́a nánɨ ananɨranɨ?” urɨ́agɨ aí
22 Pot mañahan Iesu hañiv epat mañah, “Met paru nemaz homeo badae navat hepanezari parumeri ñomohopanen baveirohopan, oñ ni nenañ honeo am sohopain,” pot mañah.
22 Jisaso ámá xɨ́omɨ dɨŋɨ́ mɨwɨkwɨ́roarɨgɨ́áyɨ́ nánɨ re urɨŋɨnigɨnɨ, “Xegɨ́ pɨyɨ́ wɨ́a xwɨ́á weyárɨ́ɨ́rɨxɨnɨrɨ sɨŋwɨ́ nɨwɨnɨrɨ nionɨ númɨ nɨxɨ́deɨ.” urɨŋɨnigɨnɨ.
23 — ausente —
23 E nurɨmɨ ewéyo pɨxemoánáná xegɨ́ wiepɨsarɨŋowa enɨ nɨpɨxemoánɨro ipíyo orɨwámɨ dánɨ nánɨ nɨmeámɨ warɨ́ná re eŋɨnigɨnɨ.
24 — ausente —
24 Rɨ́wɨpí xwé nerɨ iniɨgɨ́ imeamɨ́kwɨ́ nerɨ́ná rɨxa ewépá mɨwiárómɨnɨrɨ yarɨŋagɨ aiwɨ Jisaso sá maiwí weŋagɨ
25 paru Iesu bazagerï metat epat mañah, “Deim ahop ae, dari totoi havevok er horat emiv elakaz tegig, ni bal hat dei eñiz.”
25 wiepɨsarɨŋowa nuro saiwiárɨ́ nɨwiro re urɨgɨ́awixɨnɨ, “Ámɨnáoxɨnɨ, rɨxa nɨneamɨwiáropaxɨ́rɨnɨ. Arɨrá neaiɨ.” urɨ́agɨ́a
26 Pot mañahan Iesu epat mañah, “Met rotap ari nemaz homeo aviam badae batat hezaek, ñai het tat neen okat nañeg.” Pot mañat bal hat havevor hadavon bon tapanez mañahan bon tahan haveo maot pim hehat ravah.
26 o re urɨŋɨnigɨnɨ, “Dɨŋɨ́ onɨmiápɨ nɨkwɨ́roarɨgɨ́oyɨ́né pí nánɨ wáyɨ́ seainarɨnɨ?” nurɨmɨ nɨwiápɨ́nɨmearɨ re rɨŋɨnigɨnɨ, “Imɨŋɨ́ tɨ́nɨ iniɨgɨ́ tɨ́nɨ samɨŋɨ́ oweárɨnɨ.” ráná re eŋɨnigɨnɨ. Imɨŋɨ́ pɨ́nɨ wiárɨrɨ iniɨgɨ́ wiŋwɨ́ mé rɨwoárɨrɨ nerɨ ŋɨŋiɨ́á imónárɨŋɨnigɨnɨ.
27 Tahan paru agol atat pot parumam nae nap mañah, “Ai ui, hadavor havevon mañahan pim ñeo hatevetet zuam hahat tat bon tahag, aban epop tair heripuhö okat tah?”
27 Ŋɨŋiɨ́á imónárɨ́agɨ nɨwɨnɨro re rɨnɨgɨ́awixɨnɨ, “Pí ámáorɨ́anɨ? Imɨŋɨ́ tɨ́nɨ iniɨgɨ́ tɨ́nɨ arɨ́á nɨwirɨ samɨŋɨ́ weárɨ́áyoɨ.” rɨnɨgɨ́awixɨnɨ.
28 Tahan Iesu Galili iv havë ahovoz okatasitï añarab Gadara poriz zeisik sa berevahan aban pituhol menat hehañariv parup orah rezah ñomoohari biohaek kez tat het añarab modari poek soohan urapanez tooh, povoz paru ñaihetiz poek nas heh. Tahan poek heh-aban poñariv Iesu emahan etet
28 O tɨ́nɨ xegɨ́ wiepɨsarɨŋowa tɨ́nɨ orɨwámɨ dánɨ ámá yoɨ́ Gadarayɨ́ aŋɨ́yɨ́ tɨ́ŋɨ́ e niwiékɨ́nɨmearo ewéyo dánɨ ayoááná ámá imɨ́ó dɨŋɨ́ xɨxéroarɨŋɨ́ waú —Awaú imɨ́ó nimónɨri sayɨ́ e roŋagɨ́i nánɨ ámá óɨ́ ayimɨ mɨpwarɨgɨ́árɨnɨ. Awaú xwárɨpá ámá tayarɨgɨ́á tɨ́ŋɨ́ aŋwɨ e dánɨ nɨbɨri nawínɨ órórɨ́ ninɨro
29 ñeo ñarah epat hah, “Ni Godiz rop, tair etekez hat ev emeñ? Met deim hañ horiv etekez narav hez-eparah petev zuam kakamao etekez homet emeñi?”
29 xwamiánɨ́ re urɨgɨ́isixɨnɨ, “Niaíwɨ́ Gorɨxoyáoxɨnɨ, joxɨ pí neaimɨnɨrɨ barɨŋɨnɨ? Gorɨxo rɨ́wéná rɨ́nɨŋɨ́ neaiapɨnɨ́á sɨnɨ eŋáná joxɨ rɨ́nɨŋɨ́ neaiapɨmɨnɨrɨ rɨbarɨŋɨnɨ?” nurɨro
30 Pot mañovai etehan bol nari ahoam akah hotoh heriam het sisiñiñ nohot hehan,
30 odɨpí obaxɨ́ bɨ ná jɨ́amɨ nɨrómáná aiwá narɨŋagɨ́a nɨwɨnɨro
31 pituhol aban poñariviz gizasikarohanañ Iesun epat mañah, “Met ni dei oruekez homekë, povoz dei emeeken sat bol akarih lokak.”
31 rɨxɨŋɨ́ re urɨgɨ́awixɨnɨ, “Joxɨ mɨxɨ́ nɨneamáɨnɨrɨ́náyɨ́, odɨpíyo oxɨxérópoyɨnɨrɨ sɨŋwɨ́ neaneɨ.” urɨ́agɨ́a
32 Pot mañahan Iesu parun, “Kar, ari berevat tapurih sa lokei,” mañovaiam pitü pori berevat sat boloholok lokahan bolohol daparavazañ porü hat kotï sat iv havevok ñodat emiv elat ñomah.
32 o “Emanɨ!” urɨ́agɨ ámá awaúmɨ pɨ́nɨ nɨwiárɨmɨ odɨpípimɨ xɨxéróáná re eŋɨnigɨnɨ. Pɨmaŋɨ́ mɨwiároŋɨ́mɨ aŋɨ́nɨ imegɨ́nɨ wéɨ́áyɨ́ ipíyo igwɨ́á nuyíroro iniɨgɨ́ nɨnamiro pɨyɨ́ egɨ́awixɨnɨ.
33 Pot tahan aban bol poriz korav hehari etet bareet parum zeitak sat aban poñariv batin batat pituhol ruahan sat boloholok lokahan tahavoz ñetiv mañah.
33 Pɨyɨ́ éagɨ́a odɨpí awí mearoarɨgɨ́áwa sɨŋwɨ́ e nɨwɨnɨmɨ wigɨ́ aŋɨ́ apimɨ nánɨ mɨ́rɨ́ nuro odɨpí iniɨgɨ́ namíɨ́ápɨ tɨ́nɨ ámá imɨ́ó xɨxéroarɨgɨ́íwaú enɨ naŋɨ́ imónɨri éɨ́pɨ tɨ́nɨ nánɨ repɨyɨ́ wíáná
34 Tahan paru añarab zei potakari Iesuz melahar emat piin etet parum boloholoz tahavoz ñaihet tat pi zei pos betet mod nasitï sapanez ahoam mañah.
34 ámá oxɨ́ apɨxɨ́ nɨ́nɨ aŋɨ́ apimɨ dáŋɨ́yɨ́ Jisasomɨ wímeanɨro nánɨ nuro omɨ nɨwɨnɨro rɨxɨŋɨ́ “Joxɨ neneyá xwɨ́á re pɨ́nɨ nɨneawiárɨmɨ wí e nánɨ uɨ.” urɨgɨ́awixɨnɨ.
Atalhos do teclado
- Capítulo anterior←
- Próximo capítulo→
- Versículo anteriork
- Próximo versículoj
- Limpar seleçãoEsc
- Esta ajuda?